Description

శ్రీ సిద్ధశ్రీకంఠశంభువిరచిత

నిధి ప్రదీపము 

భారతీయ జ్ఞాన పారంపర్యంలో వేదాలు, వేదాంగాలు, ఆగమాలు, తంత్రాలు, పురాణాలు, ధర్మశాస్త్రాలు, జ్యోతిషం, ఆయుర్వేదం, మంత్ర శాస్త్రం మొదలైన అనేక శాస్త్ర విభాగాలు తమదైన ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నాయి. అటువంటి విస్తృతమైన శాస్త్ర పారంపర్యంలో సాధారణంగా ఎక్కువగా ప్రసిద్ధి పొందని, అయితే ప్రాచీన భారతీయుల విశ్వాసాలు, అన్వేషణా పద్ధతులు, మంత్రోపాసనా సంప్రదాయాలు, భూగర్భ నిధుల గురించిన భావనలను ప్రతిబింబించే విశిష్ట గ్రంథం “నిధిప్రదీపము”.

 

ఈ గ్రంథానికి కర్తగా శ్రీసిద్ధశ్రీకంఠశంభువు అనే సిద్ధుని పేరు గ్రంథారంభంలోనే స్పష్టంగా పేర్కొనబడింది—

“నిధిప్రదీపనామాయం సిద్ధశ్రీకంఠశంభునా |

క్రియతే సారమాదాయ సిద్ధానాం హితకారణం ||”

అనే ఈ గ్రంథోపక్రమ శ్లోకం ద్వారా, సిద్ధుల హితార్థం నిధిశాస్త్రసారాన్ని సంగ్రహించి ఈ గ్రంథం రచించబడినదని తెలుస్తుంది.

గ్రంథ నిర్మాణం

నిధిప్రదీపము నాలుగు పరిచ్ఛేదాలుగా విభజించబడింది. ప్రతి పరిచ్ఛేదం నిధిశాస్త్రంలోని ఒక ప్రధాన అంశాన్ని క్రమబద్ధంగా వివరిస్తుంది.

1 ప్రథమ పరిచ్ఛేదంలో నిధిప్రదీప రచనకు సంబంధించిన ప్రతిజ్ఞ, గ్రంథప్రయోజనం, నిధుల స్వరూపం మొదలైన విషయాలకు పునాది వేయబడింది.

2 ద్వితీయ పరిచ్ఛేదంలో నిధులు ఉండే ప్రదేశాలు, జలస్థలాలు, నదులు, తటాకాలు, కూపాలు, వాపీలు, పుష్కరిణులు మొదలైన నిధిస్థానాల లక్షణాలను వివరించడం జరిగింది.

3 తృతీయ పరిచ్ఛేదంలో నిధి ఉన్నదో లేదో తెలుసుకోవడానికి చేయవలసిన పరీక్షలు, వివిధ లక్షణాల పరిశీలన, మంత్రాలు, రక్షావిధానాలు, అంజనవిధానాలు, దిక్పాలకులు, బలులు, విఘ్నశమన విధానాలు మొదలైన అనేక విషయాలు విపులంగా చెప్పబడ్డాయి.

చతుర్థ పరిచ్ఛేదంలో నిధిసంగ్రహణానికి సంబంధించిన క్రమం వివరించబడింది. ఆచార్యుని అర్హత, సహాయకుల అవసరం, పూజావిధానం, రక్షాకర్మ, దిక్బంధనం, బలికర్మ, నిధిరక్షకుల భావన, నిధిని వెలికితీయడానికి ఉపయోగించే ఉపకరణాలు, కార్యసమాప్తి తరువాత గురువుకు మరియు సహాయకులకు ధనవిభజన మొదలైన అంశాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

ఋషుల దారిద్ర్యం — గ్రంథప్రయోజనం

ఈ గ్రంథంలోని ఒక విశిష్టమైన అంశం ఋషులు మరియు శంభువు మధ్య జరిగే సంభాషణ. యజ్ఞక్రతువులను నిర్వహించడానికి అవసరమైన ధనం తమ వద్ద లేకపోవడంతో ఋషులు శంభువును ప్రశ్నిస్తారు—

“యష్టవ్యాః కథమస్మాభిః క్రతవో నిర్ధనైరివ?”

అంటే—

“మేము నిర్ధనులమై ఉండగా యజ్ఞక్రతువులను ఎలా నిర్వహించగలము?”

అనే ప్రశ్నకు సమాధానంగా శంభువు నిధిసంగ్రహణ విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. అందువల్ల ఈ గ్రంథకర్త దృష్టిలో నిధిసంగ్రహణం కేవలం సంపదాపేక్షతో చేయవలసిన కార్యం కాదు; యజ్ఞాది ధార్మిక కార్యాల నిర్వహణకు అవసరమైన సాధనంగా దానిని ప్రతిపాదించడం గమనార్హం.

చతుర్థ పరిచ్ఛేదం చివర కూడా—

“యజ్ఞార్థమర్థసాపేక్షా ఋషయో ధర్మతత్పరాః |

నిధిసంగ్రహణం సర్వం మయా ప్రోక్తం యథాక్రమం ||”

అని చెప్పడం ద్వారా గ్రంథప్రయోజనాన్ని మరొకసారి స్పష్టం చేస్తుంది.

శబరభాషితం — మాలినీశాస్త్ర సంబంధం

గ్రంథాంతంలో—

“ఇతి శబరభాషితే మాలినీశాస్త్రే నిధిప్రదీపే

చతుర్థః పరిచ్ఛేదః ||”

అని ఉండటం ప్రత్యేకంగా పరిశీలించదగిన విషయం.

దీని ద్వారా నిధిప్రదీపము మాలినీశాస్త్ర సంప్రదాయంతో సంబంధం కలిగిన గ్రంథం అని తెలుస్తోంది. “శబరభాషితం” అనే పదప్రయోగం కూడా గ్రంథ పరిశోధకులకు ఆసక్తికరమైన అంశాన్ని అందిస్తుంది. శబరుడు, శంభువు, కిరాతరూపంలోని మహేశ్వరుడు మొదలైన సంప్రదాయ సంబంధాలను సంపాదకుడు తన నివేదనలో పరిశీలించాడు.

రసరత్నాకరంతో పాఠసామ్యం

ఈ గ్రంథానికి మరొక ముఖ్యమైన పరిశోధనా విశేషం శ్రీదేవీపుత్ర నిత్యనాథుని రసరత్నాకరంతో కనిపించే పాఠసామ్యం.రసరత్నాకరంలోని మంత్రఖండం పంచదశ ఉపదేశంలో కనిపించే కొన్ని అంజన శ్లోకాలు నిధిప్రదీపంలోని విషయాలతో అత్యంత సన్నిహితమైన సంబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.

ఉదాహరణకు—

“కృష్ణాజపిత్తం చ మయూరపిత్తమశోకమూలం గతముత్తరాశాం |

శశాంకగోరోచనమాక్షికం చ సర్వాంజనం నామ శివోపదిష్టం ||”

అనే శ్లోకం రెండు గ్రంథపారంపర్యాలలో కనిపించడం విశేషం.

అలాగే పుష్యనక్షత్ర సంబంధిత అంజనవిధానానికి సంబంధించిన—

“పుష్యనక్షత్రయోగేన పిండీతగరమూలికాం |

షడంగులమితం కార్యం శలాకాం రక్షయేత్ తతః ||”

అనే శ్లోకం కూడా పాఠసామ్యానికి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

రసరత్నాకర ప్రారంభంలో వివిధ శాస్త్రాల నుండి సారాన్ని సంగ్రహించినట్లు చెప్పబడటం, అందులో శాంభవ సంప్రదాయాన్ని ప్రస్తావించడం, నిధిప్రదీపంతో కనిపించే ఈ పాఠసామ్యాలు — ఇవన్నీ కలిపి పరిశీలించినప్పుడు నిధిప్రదీపం యొక్క ప్రాచీనతపై పరిశోధనకు విలువైన ఆధారం లభిస్తుంది.

అయితే దీనిని ఖచ్చితమైన కాలనిర్ణయంగా కాకుండా పాఠసామ్యాల ఆధారంగా ప్రతిపాదించబడిన పరిశోధనా అవకాశంగా చూడటం సముచితం.

1930లో వెలువడిన ప్రామాణిక సంచిక

ప్రస్తుతం మనకు లభ్యమవుతున్న ముఖ్యమైన ముద్రిత సంచిక అనంతశయన సంస్కృత గ్రంథావళిలో ప్రచురించబడింది.

దాని వివరాలు:

గ్రంథనామం: నిధిప్రదీపః

గ్రంథకర్త: శ్రీ సిద్ధశ్రీకంఠశంభు

సంపాదకుడు: కె. సాంబశివశాస్త్రి

అనంతశయన సంస్కృత గ్రంథావళి — గ్రంథాంకం: 105

శ్రీసేతులక్ష్మీప్రసాదమాలా — గ్రంథాంకం: 17

ప్రచురణ సంవత్సరం: క్రైస్తవ శకం 1930

ప్రచురణ స్థలం: అనంతశయనం

సంపాదకుడు మూడు హస్తప్రతులను పరిశీలించి ఈ సంచికను సిద్ధం చేసినట్లు నివేదనలో పేర్కొన్నాడు. వాటిలో ఒకటి తిరువనంతపురం రాజభవన గ్రంథాలయానికి చెందినది; మిగిలిన రెండు పండితుల వద్ద ఉన్న హస్తప్రతులు. ఈ ప్రతులను క, ఖ, గ అనే గుర్తులతో సంపాదకుడు సూచించాడు.

మొదటి ప్రతీ సుమారు నాలుగు శతాబ్దాల పూర్వమైనదై ఉండవచ్చని ఆయన అభిప్రాయపడ్డాడు. అందువల్ల 1930 ముద్రిత సంచికకు వెనుక ఉన్న హస్తప్రతి సంప్రదాయం కూడా పరిశోధనాపరంగా విశేష ప్రాముఖ్యత కలిగినదే.

నిధిప్రదీపం — ఒక ప్రత్యేక శాస్త్రదీపిక

“నిధిప్రదీపం” అనే పేరే ఈ గ్రంథం యొక్క లక్ష్యాన్ని సూచిస్తుంది. భూమిలో నిక్షిప్తమైన నిధులను గుర్తించడం, వాటి స్థానలక్షణాలను పరిశీలించడం, వివిధ రక్షణశక్తుల భావన, మంత్రోపాసన, అంజనప్రయోగం, మూలికా సంప్రదాయం, బలికర్మ, దిక్పాలక ఆరాధన మొదలైన అనేక అంశాలను ఒకే గ్రంథంలో సమన్వయపరచడం దీని ప్రత్యేకత.

ఇందులోని విషయాలను ఆధునిక కాలంలో అక్షరార్థంగా ఆచరణకు ఉపదేశాలుగా కాకుండా, ప్రాచీన భారతీయ శాస్త్ర–సంప్రదాయ చరిత్రకు సంబంధించిన గ్రంథసాక్ష్యంగా, మంత్ర–తంత్ర–మూలికా విజ్ఞాన సంప్రదాయాల అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాచీన సాహిత్యంగా పరిశీలించడం సముచితం.

ఈ గ్రంథంలో కనిపించే అనేక పదాలు, మూలికల పేర్లు, మంత్రాలు, పాఠభేదాలు, దేవతాసంబంధిత భావనలు, నిధిరక్షకుల వర్ణనలు మొదలైనవి ప్రత్యేక పరిశోధనకు అర్హమైన అంశాలు.

ఈ తెలుగు రూపాంతర ఉద్దేశం

ఈ గ్రంథాన్ని తెలుగులో అందించడంలో ప్రధాన ఉద్దేశం ప్రాచీన సంస్కృత గ్రంథంలోని విషయాలను సులభంగా అర్థం చేసుకునే విధంగా పాఠకులకు పరిచయం చేయడం.

అందుకోసం ప్రతి శ్లోకాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు మూలపాఠానికి అనుగుణంగా ఉంచి, దాని తాత్పర్యాన్ని స్పష్టమైన తెలుగులో అందించడం జరుగుతుంది. పాఠభేదం లేదా లేఖనదోషం కనిపించే చోట దానిని స్వయంగా మార్చకుండా, అవసరమైన చోట పాఠభేదంగా సూచించడం ద్వారా మూలగ్రంథ స్వరూపాన్ని కాపాడే ప్రయత్నం చేయబడుతుంది.